Fundacja Kerstenów

 

Fundacja Kerstenów

Krystyna Kersten
 


Fundacja Kerstenów została założona w 2011 roku, aby uczcić i upamiętnić życie oraz dokonania Krystyny i Adama Kerstenów.

Krystyna Kersten — historyk dziejów najnowszych

Kartka z dziejów kształtowania się opozycji antykomunistycznej w PRL

 Zbigniew Romek

Strona 1

Zbigniew Romek jest pracownikiem Instytutu Historii PAN, zajmuje się dziejami myśli społecznej i politycznej XX wieku. Autor m.in. Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970.

 
1. Byłam pełną entuzjazmu dziewczyną...

Dotąd nierozwiązaną do końca zagadką dziejów PRL-u jest problem uwikłania polskiej inteligencji w panujący system. Dlaczego znaczna część inteligencji popierała socjalistyczne państwo i brała czynny udział w jego funkcjonowaniu? Co skłaniało artystów, ludzi pióra i uczonych do propagowania idei komunistycznych? Dlaczego dziennikarze, artyści, uczeni zaangażowali się zawodowo i intelektualnie w dzieło szerzenia marksistowskiego światopoglądu? Jak to się stało, że często ludzie ci z upływem czasu porzucali swe przekonania i podejmowali działania opozycyjne wobec władzy ludowej? Co było impulsem takiej zmiany, jak i kiedy rodziły się takie decyzje?

Tak postawiony problem badawczy wymaga długich i wnikliwych studiów. W tym tekście pragnę prześledzić losy zawodowe i zaangażowanie społeczne jednego z wybitnych znawców dziejów historii najnowszej – Krystyny Kersten. Choć przedmiotem analizy będą wydarzenia z życia tylko jednej osoby, wydaje się, że mimo to można pokusić się o próbę choć częściowej odpowiedzi na postawione wyżej pytania.

Krystyna Kersten urodziła się 25 maja 1931 r. w Poznaniu. Jej ojciec Edmund Goławski, prokurator sądu okręgowego w Gnieźnie, został zamordowany w Katyniu. W latach 1949–1954 studiowała historię na Uniwersytecie Warszawskim. Pracę magisterską pt. „Rynek lokalny Wielunia w XVI w.” pisała pod kierunkiem Mariana Małowista. Od 1954 r. do dziś pracuje w Instytucie Historii PAN w Warszawie. W roku 1962 obroniła doktorat na podstawie pracy „Osadnictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim 1945–1948”, pisanej pod kierunkiem Stanisława Arnolda.

W roku 1971 otrzymała stopień doktora habilitowanego, którego podstawą była praca „Migracje Polaków po II wojnie światowej”. W 1990 r. otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego, w 1994 – zwyczajnego. W latach 1948–1957 była członkiem Związku Młodzieży Polskiej, a od 1956 do 1968 r. należała do PZPR. Od 1980 r. w NSZZ „Solidarność”1. Była żoną zmarłego w 1983 r. Adama Kerstena.

Czesław Miłosz w Zniewolonym umyśle sformułował tezę, że aprobata dla komunizmu wśród polskiej inteligencji miała charakter przede wszystkim intelektualny. Według poety, znaczna część polskiej inteligencji, przekonana o zmierzchu kultury zachodniej, uwierzyła w konieczność historyczną, która miała nieuchronnie prowadzić do zwycięstwa komunizmu2. Konsekwencją tej wiary, która opanowała umysły wielu przedstawicieli polskiej inteligencji, było zaangażowanie po stronie władzy ludowej i nowego porządku ideologicznego.

Przykład Krystyny Kersten potwierdza prawdziwość tezy Czesława Miłosza. Gdy kończyła studia i podejmowała w 1954 r. pracę w Instytucie Historii PAN, była osobą w pełni identyfikującą się z socjalistyczną rzeczywistością, wierzyła w głoszone wówczas oficjalnie ideały. Po latach pisała o sobie, obrazowo wspominając ten okres: „byłam pełną entuzjazmu dziewczyną w zetempowskiej koszuli i czerwonym krawacie”3.

Swoje ideały chciała realizować w pracy zawodowej, stosując zasady metodologii marksistowskiej, dowodząc historycznej wagi zwycięstwa socjalizmu w Polsce. Pierwsze prace Kerstenowej, sprawozdania i recenzje pisane w latach 1954–1955, publikowane na łamach „Kwartalnika Historycznego”, oddawały stylistykę językową tamtych czasów, były zgodne z duchem ustaleń konferencji otwockiej. Autorka dowodziła w nich wyższości socjalizmu nad kapitalizmem, wyższości nauki marksistowskiej nad burżuazyjną, ganiła zjawiska wsteczne, chwaliła postępowe, wyszydzała rewizjonistyczną historiografię niemiecką4.

Po 1956 r. prace jej straciły agresywny język, jednak wiara w socjalizm i rolę nauki historycznej w budowie nowego, lepszego społeczeństwa pozostała. Można zaryzykować twierdzenie, że wiara ta w wyniku wydarzeń polskiego Października została wzmocniona. W tamtych czasach, w ówczesnej gorącej intelektualnej atmosferze, gdy walczono z dogmatyzmem, gdy piętnowano błędy i wypaczenia epoki stalinowskiej, wielu polskim intelektualistom wydawało się, że teraz będzie można w pełni realizować socjalistyczne ideały, że po odrzuceniu „błędów i wypaczeń” teoria klasyków marksizmu-leninizmu nie będzie rozmijać się ze społeczną rzeczywistością.


1 Akta osobowe Krystyny Kersten, IH PAN.
2 C. Miłosz, Zniewolony umysł, Kraków 1989, s. 21–37; R. Legutko, O czasach chytrych i prawdach pozornych, Kraków 1999, s. 25 i n.
3 K. Kersten, Moja przygoda z historią, „Przegląd Powszechny” 1987, nr 3, s. 370.
4 Zob. „Kwartalnik Historyczny” 1954, nr 1, s. 378–386, nr 3, s. 412–417; 1955, nr 1, s. 290–297, nr 2, s. 256–260.

Strona 1, 2 , 3, 4, 5, 6, 7

Źródło: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. Tomasz Szarota, Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2001, s. 217–232
>Śródtytuly -- GEK)