Fundacja Kerstenów

Fundacja Kerstenów

Krystyna Kersten
 


Fundacja Kerstenów została założona w 2011 roku, aby uczcić i upamiętnić życie oraz dokonania Krystyny i Adama Kerstenów.

Mistrzyni

 Jerzy Jedlicki

Strona 1

Jerzy Jedlicki jest profesorem w Instytucie Historii PAN, zajmuje się historią społeczną i umysłową Polski XIX wieku. Autor m.in. książek: Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności oraz Błędne koło 1832–1864 (t. 2 serii „Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918”).

Krystyna Kersten przeżyła siedem lat temu udar, który przeciął jej znakomicie rozwijającą się pracę badawczą i pisarską. Nie przerwał jednak szczęśliwie jej obecności w świecie myśli historycznej, ponieważ młodsi koledzy i uczniowie są świadomi tego, co jej zawdzięczają. Tomasz Szarota i Dariusz Libionka pieczołowicie zebrali rozproszone artykuły i ułożyli z nich pokaźny tom.

Decyzja autorów wyboru, aby wydać teksty, które nie weszły do książek Kerstenowej, była logiczna. Wszelako ostatnie wydania jej książek, tak chętnie wypuszczanych w świat przez wydawnictwa podziemne lat osiemdziesiątych (zwłaszcza przez Bibliotekę „Krytyki” i Wydawnictwo Krąg), a potem przez londyński Aneks i Niezależną Oficynę Wydawniczą, są już praktycznie, poza największymi bibliotekami, nie do zdobycia: ostatnia z nich wyszła w 1993 r. Co za tym idzie, „Pisma rozproszone” przypominają, że pora na wznowienie takich fundamentalnych dzieł jak „Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948” (1984, 1986, 1990), „Jałta w polskiej perspektywie” (1989), „Polacy, Żydzi, komunizm: anatomia półprawd 1939–68” (1992) czy „Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956” (1993).

Krystyna Kersten raz po raz powracała do tematów wcześniej już przez nią opracowanych: czy to dlatego, że uzyskała dostęp do nowych źródeł, czy dlatego, że zobaczyła swój przedmiot w szerszym niż poprzednio kontekście. Sprawa polska i dyplomacja przed i po jałtańskiej konferencji trzech mocarstw, wojenne i powojenne przesiedlenia ludności w Europie Wschodniej, polskie podziemie wojskowe i cywilne w oporze przeciw władzy komunistycznej, ewolucja postaw polskiej inteligencji w latach powojennych, pogrom Żydów w Kielcach w lipcu 1946 r. – to najważniejsze punkty orientacyjne dociekań badawczych Kerstenowej. Trzydzieści artykułów zamieszczonych w „Pismach rozproszonych”przedstawia ważne fazy tych badań, ale dopiero łącząc je i porównując z książkami autorki można odtworzyć drogi jej myśli. Przyjdzie z pewnością i na to czas, gdyż – jak słusznie piszą redaktorzy tomu – te pionierskie studia „stawały się niemal natychmiast pozycjami klasycznymi, wyznaczającymi nowe kierunki badań i zmuszającymi do podjęcia naukowej debaty”.

Kilka było powodów wysokiej pozycji, jaką zdobyła Kerstenowa w zakresie najnowszej historii Polski. Oczywiście jednym z nich jest erudycja czerpana z bardzo różnorodnych źródeł. W omawianym tomie gatunek historii erudycyjnej reprezentują nade wszystko dwa artykuły o powojennych przesiedleniach ludności oraz „Rząd RP wobec mediacji brytyjskiej (styczeń–marzec 1944 r.)”. Siłą rzeczy jednak historia polityczna Europy XX w. jest dziedziną wciąż otwartą, w której każdego roku można się spodziewać ujawnienia wcześniej nieznanych dokumentów i informacji rzucających nowe światło na badane wydarzenia i procesy.

Jej studia zachowują swoją atrakcyjność i żywotność przede wszystkim dzięki metodzie analizy, która jest wyróżniającą cechą jej naukowego warsztatu. Jest to metoda, którą trudno skodyfikować i wyłożyć. Polega ona, najkrócej mówiąc, na tym, aby poprzez analizę językową wypowiedzi docierać do sposobu myślenia właściwego badanym środowiskom – do głębokich emocji, hierarchii wartości i kulturowo oraz biograficznie uwarunkowanego rozumienia własnych i cudzych zachowań. Ten rodzaj introspekcji, niełatwo poddającej się weryfikacji, nie cieszył się estymą pozytywistycznie zorientowanej historiografii, niemniej bez takich prób wnikania w głąb umysłów ludzkich historia zdaje się płaska, a motywy działań naiwnie proste.

Dwa eseje Kerstenowej o inteligencji polskiej – „Bezdomny intelektualista w poszukiwaniu ratunku” i „Polskiego inteligenta życie po śmierci” – uważam za jedne z najbardziej dojrzałych tekstów, jakie na ten temat napisano. Nie są one ani apologetyczne, ani szydercze: są próbą odtworzenia całego systemu przeświadczeń, historycznie uzasadnionych ocen i lęków, które po wojnie posłużyły sporej części liberalno-lewicowej inteligencji do racjonalizacji jej konformizmu. Z drugiej strony autorka przekonywająco wyjaśnia, jak się to stało, że indoktrynacja stalinowska okazała się mimo wszystko płytka i łatwo zmywalna: przypisuje to trwałym wartościom zakodowanym „w polskiej tkance kulturowej”, co jeśli nawet nie jest pojęciem jasno zdefiniowanym, to przecież pozostaje intuicyjnie uchwytne.

1, 2, 3,

Źródło: Polityka - nr 21 z dnia 27.05.2006; s. 78—79

Historia